Tabaczyński Jan, krypt. Czesmar (1903–1961), dziennikarz, publicysta.
Ur. 26 VI w Krakowie, był synem Tadeusza (1868–1938, zob.) i Wilhelminy z Ilnickich (ur. 1870). Miał siostrę Olgę i brata Stanisława (informacje w biogramie ojca).
T. od r. 1913 uczył się w III Gimnazjum im. Jana III Sobieskiego w Krakowie. Po zdaniu tam 8 VI 1921 matury studiował od października t.r. na Wydz. Prawa UJ. W marcu 1922 wstąpił do Związku Akademickiego Młodzież Wszechpolska i współredagował zbliżony do Narodowej Demokracji dziennik „Goniec Krakowski”. W r. 1925 wyjechał do Paryża, gdzie od października t.r. kontynuował studia w Szkole Nauk Politycznych. Po ich ukończeniu w r. 1927 wrócił do kraju i zamieszkał w Katowicach; od t.r. pracował tam w kierowanej przez Wojciecha Korfantego redakcji dziennika „Polonia”. Był jego korespondentem z Budapesztu, a od r. 1932 z Warszawy, publikując w nim równocześnie artykuły polityczne. Wobec emigracji w kwietniu 1935 Korfantego do Czechosłowacji, wrócił do Katowic i pełnił okresowo funkcję redaktora naczelnego „Polonii”. W r. 1938 przeniósł się do Warszawy, gdzie od listopada t.r. redagował tygodnik „Obrona Kultury”. W marcu 1939 nawiązał współpracę z „Kurierem Poznańskim” i jako korespondent tego pisma wyjechał ponownie do Budapesztu.
Po wybuchu 1 IX 1939 drugiej wojny światowej wrócił T. do kraju i zamieszkał we Lwowie; pracował tam w Komitecie Krakowskim dla Uchodźców, kierowanym przez Stanisława Kota i Zygmunta Nowakowskiego. Podczas okupacji sowieckiej miasta włączył się w działalność powołanej 23 IX t.r. przez gen. Mariana Januszajtisa i gen. Mieczysława Borutę-Spiechowicza konspiracyjnej Polskiej Organizacji Walki o Wolność. Dn. 13 X przedostał się z Kotem do Rumunii; przyjęty w skład korpusu dyplomatycznego konsulatu RP w Czerniowcach, budował na Bukowinie siatkę kurierów do kraju, ale działalność tę szybko zdekonspirował rumuński kontrwywiad. Następnie w Bukareszcie współpracował z organizowaną od 4 XII przez płk. Stanisława Rostworowskiego Bazą Łączności z Krajem (krypt. «Bolek»), a po objęciu przez Kota 7 XII funkcji ministra bez teki w rządzie gen. Władysława Sikorskiego został jego przedstawicielem w Biurze Propagandy przy ambasadzie RP w Bukareszcie. Pod koniec grudnia wyjechał do Francji. Od stycznia 1940 pełnił w Angers funkcję sekretarza Komitetu dla Spraw Kraju, kierowanego przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego, a jednocześnie od kwietnia t.r. pracował w kierowanym przez Władysława Banaczyka Dziale Krajowym Prezydium Rady Ministrów. Po zawarciu 22 VI francusko-niemieckiego rozejmu w Compiègne ewakuował się 24 VI z portu St. Jean de Luz do Wielkiej Brytanii. W Londynie z Jerzym Szapirą kierował od 12 VII do 15 VIII redakcją rządowego „Dziennika Polskiego”.
Po mianowaniu Kota na początku sierpnia 1941 ambasadorem w ZSRR T. objął przy nim stanowisko radcy ambasady RP w Moskwie (przeniesiona w październiku t.r. do Kujbyszewa). Funkcję tę pełnił nadal po przejęciu 13 VII 1942 placówki przez Henryka Sokolnickiego, a 12 X t.r. przez Tadeusza Romera. W grudniu zakończył pracę w ambasadzie. Następnie wyjechał do Jerozolimy, gdzie w styczniu 1943 został mianowany przez Kota, wówczas ministra stanu ds. polskich na Bliskim Wschodzie, dyrektorem Centrum Informacji na Wschodzie. Po podporządkowaniu Centrum w marcu t.r. kierowanemu przez Kota Min. Informacji i Dokumentacji prowadził w Jerozolimie bibliotekę i dom wydawniczy; zajmował się edycją wydawanych tam dziennika „Gazeta Polska” i tygodnika „W Drodze” oraz nadzorował placówki Polskiej Agencji Telegraficznej i audycje Polskiego Programu Radiowego w Bagdadzie, Bejrucie, Jerozolimie, Kairze i Teheranie. Gdy 14 VII powołano rząd Stanisława Mikołajczyka, poparł go w rywalizacji z Naczelnym Wodzem Sosnkowskim. Pod krypt. Czesmar składał raporty o sytuacji politycznej Polaków na Bliskim Wschodzie współpracownikowi Mikołajczyka, ministrowi spraw wewnętrznych Banaczykowi. Funkcję dyrektora Centrum Informacji na Wschodzie pełnił również po powołaniu 29 XI 1944 rządu Tomasza Arciszewskiego.
Po zakończeniu wojny T. uznał powołany 28 VI 1945 w kraju Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, z Mikołajczykiem jako wicepremierem. Zdymisjonowany wtedy przez ministra informacji i dokumentacji rządu Arciszewskiego, Adama Pragiera, pozostawał jednak w Jerozolimie. W r. 1948 przeniósł się do Bejrutu, gdzie pracował w afiliowanej przy ONZ Międzynarodowej Organizacji Uchodźców. W r. 1950 osiadł w Wielkiej Brytanii i utrzymywał się pracując jako robotnik i urzędnik. Rekomendowany m.in. przez Mikołajczyka, został 3 III 1952 zatrudniony przez Jana Nowaka (Zdzisława Jeziorańskiego) w organizującej się Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa; przeniósł się do Monachium i od maja t.r. był jednym z redaktorów Dziennika Radiowego. Ciężko chory, odszedł z Rozgłośni 30 VI 1960 i zamieszkał w Londynie. Zmarł 9 IX 1961 tamże, został pochowany na North Sheen Cemetery (Fulham New Cemetery).
T. nie założył rodziny.
Gawlikowski L., Pracownicy Radia Wolna Europa. Biografie zwykłe i niezwykłe, W. 2015 (bibliogr., fot.); – Brzoza C., Polityczna prasa krakowska 1918–1939, Kr. 1990 s. 55; Chwastyk-Kowalczyk J., Londyński „Dziennik Polski” 1940–1943, Kielce 2005; Dopóki jest „Dziennik” – Jestem..., Red. K. Bzowska, Londyn 2000; Dubicki T., Konspiracja polska w Rumunii 1939–1945, W. 2002 I; Dubicki T., Rostworowski S. J., Sanatorzy kontra Sikorszczycy, W. 1993; Grabowski W., Polska Agencja Telegraficzna 1918–1991, W. 2005; tenże, Kurierzy cywilni („kociaki”) na spadochronach, w: Si vis pacem, para bellum, bezpieczeństwo i polityka Polski, Częstochowa 2013 s. 176–7; tenże, Polska tajna administracja cywilna 1940–1945, W. 2003; Hist. dyplomacji pol., V; Lewandowska S., Prasa polska emigracji wojennej 1989–1945, W. 1993; Machcewicz P., „Monachijska menażeria”. Walka z radiem Wolna Europa 1950–1989, W. 2007; Paczkowski A., Prasa polska 1918–1939, W. 1980; Pestkowska M., Za kulisami rządu polskiego na emigracji, W. 2000; Rutkowski T. P., Stanisław Kot 1885–1975, W. 2000; Szubtarska B., Ambasada polska w ZSRR w latach 1941–1943, W. 2005; Zamorski K., Dwa tajne biura 2 Korpusu, Londyn 1990; – Autoportret zbiorowy. Wspomnienia dziennikarzy polskich na emigracji z lat 1945–2002, Opole 2003; Dziennikarze polscy na emigracji. Wspomnienia z lat 1937–1989, Opole 2001; Hrabyk K., Wspomnienia, „Roczn. Hist. Czasopiśm. Pol.” T. 8: 1969 z. 2 s. 409; Kot S., Listy z Rosji do gen. Sikorskiego, Londyn 1956; Krok-Paszkowski J., Mój bieg przez XX wiek, L. 2001; Kurcjusz J., Na przedpolu Jałty, Kat. 1995; Nowak-Jeziorański J., Wojna w eterze, Kr. 2000; RWE. Wspomnienia pracowników Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, Red. A. Grabowska, W. 2002; Sprawozdanie Dyrekcji III Państwowego Gimnazjum im. Jana III Sobieskiego w Krakowie za r. szk. 1913/14, Kr. 1914 s. 112; toż za r. szk. 1920/1, Kr. 1921 s. 22; – „Dzieje Najnowsze” R. 7: 1975 z. 3 s. 151; „Dzien. Pol. i Dzien. Żołnierza” (Londyn) 1961 nr z 18 IX i 25 IX; – Arch. Narod. w Kr.: sygn. 29/323/188 s. 125 nr 13 (akta stanu cywilnego parafii św. Anny w Kr., księga urodzeń, małżeństw i zgonów z l. 1890–9); Arch. UJ: sygn. 1010/I (Młodzież Wszechpolska, spis członków 1921–4); B. UMK: Arch. Emigracji, kartoteka osobowa emigracji pol., szuflada 50 k. 3; IPiMSikorskiego: Kartoteka rumuńska, nr 980.
Lechosław Gawlikowski